قوپوز تاریخچه: قوپوز از ترکیب دو كلمه 'قوپ' فعل امر كننده شو، پاره شو و مستقل شو + 'پوز' به معنی پراكنده شو، داغان شو و نابود شو تشکیل شده است؛ كه به اعتقاد صاحب نظران، از ابعاد آفرینش و آفرینندگی نشات می گیرد و آن را دست افزار خلقت و آفرینش در اساطیر می دانند. قوپوز (ساز) مادر همه سازهای آذربایجانی است. به همین دلیل در آذربایجان اسم عام “ساز” به طور خاص فقط به قوپوز اطلاق می‌شود. بعضی‌ها قدمت ساز را با تاریخ پیدایش و رشد تمدن در آذربایجان یکی می‌دانند. میرعلی سید سلامت، براین باور است که از بررسی دده قورقود و داستان‌های حماسی و عاشقانه آشیق‌ها می‌توان به این نتیجه رسید که موتیف‌های اساطیری پنهان در متن آن‌ها قطعا به دوران اولیه تمدن بشری مربوط است. ظاهرا سازی که اوزان های قدیم (اجداد عاشیق امروزی) می نواخته اند چگور یا قوپوز نام داشته است. تمرکز اصلی این ساز اگرچه در مناطق آذربایجان می باشد اما در استان های اردبیل، زنجان، همدان و قزوین نیز حضوری قابل توجه دارد. ساز عاشیقی از خانوادة سازهاي زهی مضرابی (زخمه ای) مقید است که با مضراب نواخته می شود و در رده بندی سازها در گروه زه صدای مضرابی قرار می گیرد. سازشناسی: ساختمان ساز قوپوز از یک کاسه طنینی گلابی شکل و دسته ای مانند دسته تنبور تشکیل می شود. کاسه ساز، از سه تار بزرگ تر است. نوعی از قوپوز ، دو تار فلزی دارد و به همین سبب به آن دوتار نیز می گویند. ساز عاشیقی کاسه ای شامل نه ترکه، نه وتر، نه گوشی و نه دستان دارد. بر اساس روایات نه ترکه کاسه را از روی تعداد استخوان جمجه انسان برداشته شده است. امروزه در ساختار ساز کمتر به این اعداد توجه می شود. روی قسمت جانبی در جایی که دست نوازنده از آن عبور می کند، سه سوراخ کوچک وجود دارد. ساز عاشیقی نه عدد سیم دارد که در سه ردیف سه تایی در کنار هم قرار گرفته و هر سه سیم کوک واحدی دارد. ردیف سه تایی پایینی، صرفا وظیفه اجرای نغمه را بر عهده دارد. سازهای متداول در آذربایجان شرقی هشت وتر و در آذربایجان غربی هفت وتری است. به تعداد وترها در انتهای دسته، گوشی وجود دارد که سیم ها از یک طرف به سیم گیر و از طرف دیگر پس از عبور از خرک و شیطانک به گوشی ها متصل هستند. روی دهانه کاسه با صفحه چوبی پوشیده شده است. در زمان گذشته روی دسته ساز عاشیقی، نه دستان بسته می شده است که امروزه معمولا برای استفاده از صداهای بیشتر، 14 تا 16 دستان بسته می شود. سیم گیر، خرک، شیطانک و مضراب از دیگر اجزای ساز عاشیقی هستند. کاسه طنینی و صفحه از جنس چوب توت می باشد دسته از چوب های زردآلو، راش و بلوط گوشی ها از جنس چوب گردو، شمشاد و آزاد شیطانک و سیم گیر از استخوان شاخ گاو، روتومول خرک از چوب های سخت، گردو، زردآلو و فوفل وترها سیم های فولادی به قطر 18/0 دستان ها و زه از جنس سیم نایلونی مضراب از پوست درخت گیلاس و پلاستیک نرم شیوه اجرایی: ساز عاشیقی با مضراب نواخته می شود. در سالهای اخیر تحت تاثیر تحولاتی که در تکنیک های نوازندگی در جمهوری آذربایجان صورت گرفت، پیشرفت نموده است. موسیقی عاشیق در آذربایجان غربی متکی به آواز و داستان گویی است و نوازندگی نقش فرعی دارد؛ درحالیکه در آذربایجان شرقی به سبب محوریت بالابان و دایره برای جواب آواز نقش این ساز کمرنگ تر و شیوه اجرایی آن محدود شده است. در آذربایجان قهوه خانه هایی وجود دارند که معروف به قهوه خانه های عاشیقلار بوده و در آن عاشیق ها به اجرای موسیقی می پردازند. نوازنده ساز را با تسمه ای بر شانه خود آویزان کرده و به طور ایستاده به اجرا می پردازد. با توجه به اینکه هر سه سیم کوک واحدی دارند و معمولا نوازندگان کوک های مختلفی در اختیار دارند، عموما سیم های پایینی و بالا کوک ثابت و سیم های وسط برای اجرای قطعات مختلف تغییر داده می شود.

نواختن ساز قوپوز هنوز هم میان ترکمن ها و ایرانیان آذری زبان رایج است. چگور رایج در جمهوری آذربایجان و نواحی ترک نشین ایران، معمولاً نُه سیمی بوده و نسبتاً از دوتار و تنبور بزرگ تر است. چگور نزد عاشیق ها در آذربایجان قوپوز و (ساز) نامیده می شود و سازی شبیه باغلاما است تفاوت قوپوز معمول در منطقه همدان با قوپوز یا ساز عاشیق های مناطق دیگر آذربایجان و سازهای مشابه ترکیه ای (چؤگؤر، باغلاما، تامبورا و دیوان)، در کوک سیم ها، تعداد و فواصل پرده هاست؛ همچنین سازهای مذکور در شکل و اندازهٔ کاسه و صفحه تفاوتی اندک با هم دارند

نوازندگان معروف: عاشیق قربانی عاشیق غریب ساری عاشیق عاشیق عباس توفارقانلی عاشیق علسگر عاشیق گلاب داوودی( دده) عاشیق محزونی شریف عاشیق رسول قربانی عاشیق حسن اسکندری عاشیق های معاصر: چنگیز مهدی پور پریسا ارسلانی حسین ساعی سمیرا علیوا کوثرعلی شهبازی سلجوق شهبازی محرم سلطانی سازندگان: ایمران حیدری سلجوق شهبازی